Υπάρχει μια υπέροχη στιγμή στην αρχή.
Εκείνη η μικρή, λαμπερή στιγμή που ο εγκέφαλος αποφασίζει να σου κάνει δώρο μια ζωή που δεν κατάφερες να φτιάξεις μόνος σου.
Ξαφνικά είσαι χαρούμενος.
Όλα είναι πιο έντονα.
Η μουσική ακούγεται καλύτερα.
Οι άνθρωποι μοιάζουν ενδιαφέροντες.
Η αυτοπεποίθηση ανεβαίνει σαν να πήρες επιτέλους το manual της ζωής.
Και για λίγο, ναι.
Νιώθεις υπέροχα.
Μόνο που υπάρχει μια μικρή λεπτομέρεια που συνήθως ξεχνάμε να διαβάσουμε στους όρους χρήσης:
η ευφορία δεν είναι δωρεάν.
Ο εγκέφαλος έχει το δικό του σύστημα ανταμοιβής και πολλές ουσίες μπορούν να το υπερδιεγείρουν, προκαλώντας έντονα αισθήματα ευχαρίστησης και ενισχύοντας την επιθυμία επανάληψης της χρήσης.
Και κάπου εκεί αρχίζει το πραγματικό πάρτι.
Μόνο που δεν είναι πάρτι.
Είναι συνδρομητική υπηρεσία.
Και, όπως κάθε καλή συνδρομή, ξεκινάει φθηνά και καταλήγει να σου χρεώνει τη ζωή.
Στην αρχή το ελέγχεις εσύ
Αυτό είναι ίσως το πιο ύπουλο κομμάτι.
«Όποτε θέλω το κόβω.»
Η παγκόσμια αγαπημένη φράση ανθρώπων που δεν έχουν ακόμη ανακαλύψει ότι ο εγκέφαλος έχει ήδη αρχίσει να διαπραγματεύεται μαζί τους.
Και μπορεί πράγματι στην αρχή να υπάρχει επιλογή.
Η αρχική χρήση είναι συνήθως εκούσια. Όμως η εξάρτηση μπορεί σταδιακά να επηρεάσει την αυτορρύθμιση, την κρίση και την ικανότητα αντίστασης στην έντονη επιθυμία για χρήση.
Δηλαδή ξεκινάς με:
«Θα πάρω κάτι να περάσει η βραδιά.»
Και κάποια στιγμή η βραδιά έχει γίνει:
«Πώς θα βρω κάτι;»
Και μετά:
«Πώς θα βρω λεφτά;»
Και αργότερα:
«Πώς θα εξηγήσω γιατί δεν έχω λεφτά;»
Και στο τέλος:
«Γιατί όλοι μου φέρονται περίεργα;»
Δεν σου φέρονται περίεργα.
Απλώς έχουν παρατηρήσει αυτό που εσύ προσπαθείς ακόμη να διαπραγματευτείς με τον καθρέφτη.
Η ευφορία είναι ο καλύτερος απατεώνας
Το πρόβλημα με τα drugs δεν είναι μόνο ότι μπορούν να σε κάνουν να νιώσεις καλά.
Είναι ότι μπορούν να σε κάνουν να πιστέψεις ότι νιώθεις καλά.
Και αυτά τα δύο δεν είναι πάντα το ίδιο.
Γιατί άλλο ευτυχία και άλλο απουσία δυστυχίας.
Άλλο να γελάς επειδή κάτι σε έκανε πραγματικά χαρούμενο και άλλο να γελάς επειδή ο εγκέφαλός σου μόλις πήρε ένα χημικό χαστούκι και αποφάσισε ότι όλα είναι υπέροχα.
Το δεύτερο έχει ένα μεγάλο μειονέκτημα:
κάποια στιγμή περνάει.
Και τότε επιστρέφει η πραγματικότητα.
Μόνο που τώρα η πραγματικότητα φαίνεται ακόμη χειρότερη.
Και έτσι χρειάζεσαι ξανά αυτό που πριν λίγο σε έκανε να ξεχάσεις ότι υπήρχε.
Καλώς ήρθες στον φαύλο κύκλο.
Από την αναβλητικότητα στη στασιμότητα
Και εδώ βρίσκεται ίσως το πιο άσχημο κομμάτι της ιστορίας.
Δεν χρειάζεται να καταστραφεί κάποιος θεαματικά για να έχει αρχίσει να χάνει τη ζωή του.
Μερικές φορές απλώς σταματάει.
Δεν τελειώνει τις σπουδές.
Δεν ψάχνει δουλειά.
Δεν φτιάχνει τη σχέση του.
Δεν τηλεφωνεί στους φίλους του.
Δεν γυμνάζεται.
Δεν δημιουργεί.
Δεν προχωρά.
Αναβάλλει.
«Από Δευτέρα.»
Μόνο που η Δευτέρα έχει γίνει μια φιλοσοφική έννοια.
Σαν τον σοσιαλισμό.
Όλοι την περιμένουν, κανείς δεν την έχει δει.
Και η αναβλητικότητα, όταν συνδυάζεται με συστηματική χρήση, μπορεί να μετατραπεί σε κάτι πολύ πιο βαθύ:
στασιμότητα.
Η ζωή δεν καταρρέει απαραίτητα.
Απλώς μένει ακίνητη.
Και αυτό είναι τρομακτικότερο.
Γιατί η κατάρρευση τουλάχιστον κάνει θόρυβο.
Η στασιμότητα περνάει απαρατήρητη.
Ένας άνθρωπος μπορεί να περνάει χρόνια περιμένοντας να «φτιάξουν τα πράγματα», ενώ στην πραγματικότητα έχει σταματήσει να τα φτιάχνει ο ίδιος.
Και τότε έρχεται η μεγάλη ερώτηση: επιλογή ή αρρώστια;
Εδώ συνήθως η κοινωνία χωρίζεται σε δύο στρατόπεδα.
Οι πρώτοι λένε:
«Δική του επιλογή ήταν.»
Οι δεύτεροι:
«Είναι άρρωστος, δεν φταίει.»
Και οι δύο μπορούν να έχουν δίκιο.
Και οι δύο μπορούν να κάνουν τεράστιο λάθος.
Γιατί η εξάρτηση δεν είναι τόσο απλή ώστε να χωράει σε μια φράση του τύπου «το διάλεξε» ή «δεν φταίει».
Η επιστημονική εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη: η αρχική χρήση μπορεί να είναι επιλογή, αλλά η χρόνια εξάρτηση μπορεί να μεταβάλει λειτουργίες του εγκεφάλου που σχετίζονται με τον έλεγχο της συμπεριφοράς, δημιουργώντας καταναγκαστική αναζήτηση και χρήση παρά τις συνέπειες.
Άρα ναι.
Κάποιος μπορεί να έχει κάνει μια επιλογή.
Και ταυτόχρονα να έχει καταλήξει σε μια κατάσταση όπου η ικανότητά του να επιλέγει έχει περιοριστεί δραματικά.
Δεν είναι αντιφατικό.
Είναι ακριβώς το τραγικό σημείο της εξάρτησης.
Γιατί όμως κάποιοι μένουν εκεί;
Εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο δύσκολα.
Γιατί δεν υπάρχει ένας τύπος ανθρώπου που καταλήγει στην εξάρτηση.
Υπάρχουν άνθρωποι που ξεκίνησαν από περιέργεια.
Άλλοι από παρέα.
Άλλοι για να ξεφύγουν.
Άλλοι για να αντέξουν.
Άλλοι επειδή ήθελαν να αισθανθούν κάτι.
Άλλοι επειδή ήθελαν να μην αισθανθούν τίποτα.
Και αυτό είναι ίσως το πιο πικρό αστείο.
Ο άνθρωπος δεν αναζητά πάντα την ευφορία.
Μερικές φορές αναζητά απλώς ένα κουμπί mute.
Να σταματήσει για λίγο το μυαλό.
Να μη σκέφτεται.
Να μην πονάει.
Να μην αγχώνεται.
Να μην θυμάται.
Να μην αντιμετωπίζει.
Μόνο που το mute δεν λύνει το πρόβλημα.
Απλώς το αφήνει εκεί.
Να μεγαλώνει στη σιωπή.
Και η ζωή περιμένει
Το πιο ειρωνικό;
Η ζωή δεν σταματά επειδή σταμάτησες εσύ.
Οι άλλοι συνεχίζουν.
Οι φίλοι παντρεύονται.
Οι άνθρωποι αλλάζουν δουλειές.
Κάποιοι τελειώνουν σχολές.
Κάποιοι κάνουν παιδιά.
Κάποιοι ανοίγουν επιχειρήσεις.
Κάποιοι αποτυγχάνουν, ξανασηκώνονται και ξαναδοκιμάζουν.
Κι εσύ μπορεί να βρίσκεσαι ακόμη στο ίδιο σημείο.
Με τις ίδιες υποσχέσεις.
Τις ίδιες δικαιολογίες.
Το ίδιο «θα το κόψω».
Το ίδιο «από αύριο».
Μόνο που το αύριο έχει αρχίσει να μοιάζει ύποπτα με το χθες.
Και τότε αντιλαμβάνεσαι κάτι τρομακτικό:
δεν χρειάζεται να πεθάνεις από τα drugs για να σου πάρουν τη ζωή.
Μπορούν απλώς να σου φάνε τα χρόνια.
Ένα-ένα.
Αθόρυβα.
Δεν είναι όλα θέμα χαρακτήρα
Και εδώ πρέπει να σταματήσει λίγο η εύκολη καζούρα.
Γιατί υπάρχει μια τεράστια διαφορά ανάμεσα στο να σατιρίζεις τη συμπεριφορά και στο να θεωρείς τον άνθρωπο χαμένο.
Η εξάρτηση αντιμετωπίζεται ως χρόνια, υποτροπιάζουσα διαταραχή και μπορεί να αντιμετωπιστεί θεραπευτικά· η υποτροπή δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η θεραπεία απέτυχε.
Άρα δεν είναι λύση το:
«Αν ήθελε, θα το είχε κόψει.»
Αυτό είναι περίπου τόσο επιστημονικά χρήσιμο όσο το:
«Αν ήθελες να μην έχεις πυρετό, απλώς θα αποφάσιζες να μην έχεις.»
Αλλά υπάρχει και η άλλη πλευρά.
Το να αναγνωρίζεις την ασθένεια δεν σημαίνει ότι καταργείς κάθε ευθύνη.
Ο άνθρωπος χρειάζεται βοήθεια.
Χρειάζεται θεραπεία.
Χρειάζεται στήριξη.
Αλλά χρειάζεται κάποια στιγμή και να συμμετέχει στην προσπάθεια να βγει από εκεί.
Όχι επειδή είναι «κακός».
Αλλά επειδή είναι άνθρωπος.
Και επειδή η ζωή του εξακολουθεί να είναι δική του.
Το πραγματικό ναρκωτικό
Ίσως τελικά το πιο επικίνδυνο drug να μην είναι καν αυτό που βάζεις στο σώμα σου.
Ίσως είναι η πεποίθηση ότι έχεις άπειρο χρόνο.
Ότι θα αλλάξεις αργότερα.
Ότι θα κόψεις αργότερα.
Ότι θα ζήσεις αργότερα.
Ότι θα ερωτευτείς αργότερα.
Ότι θα δουλέψεις αργότερα.
Ότι θα ζητήσεις βοήθεια αργότερα.
Το «αργότερα» είναι ένα υπέροχο ναρκωτικό.
Δεν έχει παρενέργειες.
Δεν πονάει.
Δεν σε ζαλίζει.
Δεν σε κάνει να τρέμεις.
Απλώς σου κλέβει τη ζωή χωρίς να καταλάβεις πότε.
Και ίσως αυτή είναι η πιο σκληρή αλήθεια:
δεν είναι κάθε χρήστης ένας άνθρωπος που απλώς έκανε μια κακή επιλογή.
Κάποιοι έκαναν μια επιλογή και παγιδεύτηκαν.
Κάποιοι αρρώστησαν.
Κάποιοι προσπαθούν ακόμη να βγουν.
Και κάποιοι βρίσκονται ακριβώς στη μέση, εκεί που δεν ξέρουν αν ακόμη επιλέγουν ή αν πλέον απλώς υπακούν.
Το δύσκολο δεν είναι να τους πεις «κόψ’ το».
Το δύσκολο είναι να τους βοηθήσεις να ξαναβρούν έναν λόγο για να θέλουν τη ζωή τους.
Γιατί όταν ένας άνθρωπος ξαναβρεί αυτόν τον λόγο, τότε η ευφορία που του πούλησε το drug αρχίζει να φαίνεται για αυτό που πραγματικά ήταν:
μια πολύ ακριβή ενοικίαση ευτυχίας.
Και στο τέλος του συμβολαίου,
το σπίτι είσαι εσύ.
